: قورباغهماهىها
قوباغهماهى کامرسون(Antennarius commersoni)، که در اقيانوس هند و اقيانوس آرام يافت مى شود، از نظرهاى گوناگون نمونهى شاخص اين گروه از جانوران است. بيشتر دانستنىهايى که در اين مقاله آمده، ريشه در مشاهدهها و آزمايشهايى دارد که در مورد اين جانور انجام شده است.
تقليد جسورانه
قورباغهماهى کامرسون به رنگهاى گوناگونى (مانند زرد، قهوهاى، سفيد شيرى و سياه) ديده شده است. پوست اين جانور بيشتر داراى خالهاى قهوهاى رنگ کوچک و لکههاى صورتى رنگ است. در آبهاى کم ژرفا، که پرتوهاى خورشد کف اقيانوس را رنگارنگ مىکنند، اين جانور مانند صخرهاى پوشيده از جلبک به نظر مىرسد. در اين حالت، قورباغهماهى مىتواند در کمين شکار بنشيند و به ناگاه بر ماهىها و سخت پوستانى که از آن جا مىگذرند، يورش برد. وقتى جانور مناسبى به قورباغهماهى نزديک مىشود، دهان بزرگ و غار مانند آن باز و قربانى از همهجا بىخبر در چند هزارم ثانيه بلعيده مىشود.
قورباغهماهىها استاد تقليدند. آنها با بىجان نشان دادن خود نه تنها از ديد شکاچيان بلکه از ديد شکارهاى خود نيز پنهان مىمانند. همچنين، به شيوهاى کارآمد شکارهاى خود را فريب مىدهند. اين جانوران پيوستهاى کوچکى دارند که درست از بالاى لب جانور به جلو افراشته شده است. قورباغهماهى وقتى شکار خود را مىبيند اين پيوستها را به چنبش در مىآورد و شکار را گرفتار مىسازد.
نزديک 344 سال پيش از ميلاد، ارسطو دربارهى نقش اين پيوستها، که طعمه يا دام ناميده مىشوند، چنين گفته است: قورباغهماهىها داراى رشتههايى هستند که از جلو چشمانشان بيرون زده است. آنها نازک و دراز و مانند تار مو هستند و مانند طعمه به کار مىروند. وايتمى در سال 1875 ميلادى، درستى مشاهدههاى ارسطو را نشان داد. او دام گسترى قورباغهماهىها را اين گونه توصيف کرده است: جانور براى برخى از ماهىهاى کوچکى که درون آکواريوم گذاشته بوديم، دام گسترانيد. من اميدو ار بودم که صحنه ى شکار را مشاهده کنم، اما جانور بسيار محافظه کارانه رفتار مىکرد.
مشاهدههاى وايتمى که پژوهشگران ديگر نيز آن را درست دانستند، بيان مفهومى در زيستشناسى رفتار است که امروزه به تقليد جسورانه شناخته مىشود. تقليد جسورانه، برخلاف تقليد منفعلانه که در آن همانندسازى خود با پيرامون براى پنهان ماندن از ديد شکارچيان کارساز مىشود، به همانندسازى فيزيکى و رفتارى نياز دارد تا جانور بتوانند توانايىهاى کارآمدى از خود نشان دهد. به عبارت ديگر, قورباغهماهى با همرنگ ساختن خود با پيرامون بىجان, بىجان نشان دادن خود و داشتن پيوستهايى که حکم طعمه را دارند، مىتواند جانورانى را که به آن نزديک مىشوند به آسانى شکار کند.
شکار ماهرانه
قورباغهماهىها از تيرهى Antennariidae هستند. اين تيره از گروهى از ماهىهاى استخوانى به نام انگلرماهىها (ماهيان ماهىگير يا قلابماهىها) به مشار مىآيند. انگلرماهىها جانورانى کم جنبشاند که منتظر شکار مىمانند و آن را با کمک دام به دهان مىگيرند. در مورد قورباغهماهىها دام بخش امتداد يافتهى نخستين بالهى پشتى است که به جلو افراشته شده است و مىجنبد و به قلاب ماهىگيرى مىماند که ماهىگير آن را مىجنباند. در برخى گونهها، همهى اين دستگاه نيرنگ مىتواند به پشت تا شود و در شيار باريکى در بالاى سر جاى گيرد. بنابراين، هنگامى که به دام نياز نيست، از آن نگهدارى مىشود.
دامها در گونههاى مختلف شکلهاى گوناگونى دارند. با اين همه، در بيشتر آنها، دام از دو بخش تشکيل شده است: ميله يا خار و ساختار ى گوشت مانند به نام طعمه که در نوک آن جاى دارد. بسته به گونه، طعمه ممکن است از نظر اندازه و شکل از يک تودهى توپ مانند با قطرى در حدود 2/0 سانتى متر تا ساختارى رشتهاى و پر زرق و برق با درازى نزديک 4 سانتىمتر، متغيير باشد. در برخى گونهها طعمه به يک ماهى کوچک، در برخى به يک سخت پوست و در برخى ديگر به کرمى کوچک مىماند.
قورباغهماهىها شکارچيان آزمند و بسيار کاميابى هستند. اين جانوران خوش خوراک از رژيم غذايى ويژهاى پيروى نمىکند و هر جانورى را که وارد شکارگاهشان شود، اگر بتوانند در دهان فرو مىبرند. آنها حتى از جانورانى که از خود آنها بزرگترند، نيز پروا نمىکنند! بررسى رفتار تغذيهاى قورباغهماهىها نشان داده است که اين جانوران مىتوانند دهان خود را نزديک 12 برابر گشاد کنند. اين کار تنها در شش هزارم ثانيه انجام مى شود. اين زمان بسيار کم تر از زمانى است که براى انقباض ماهيچههاى مخطط معمولى نياز هست.
نقش دام
شکل و اندازه ى دام در گونههاى مختلف متفاوت است، اما هر گونه دام ويژهى خود را دارد. از اين رو، يک گونه را اغلب مىتوان بر اساس دام آن شناسايى کرد. براى مثال، طعمهى قورباغهماهى خطخطى به کرم پرتار و در قورباغهماهى هيسپيد، به کرم لولهاى مىماند. در قورباغهماهى زگيلدار، طعمه به يک ماهى کوچک و در قورباغه ماهى کامرسون به ميگو شباهت دارد.
کارايى دام تنها به ظاهر آن بر نمىگردد. قورباغه ماهى بايد دام را تکان دهد و به روشى آن را به کار برد که جنبشهاى طبيعى جانور در حال شنا، شبيهسازى شود. براى مثال، دام ماهىمانند قورباغهماهى زگيلدار، موجوار درون آب تکان داده مىشود، به شيوهاى که به جنبشهاى يک ماهى در حال شنا مىماند.
آيا دام در تعيين نوع شکار قورباغهماهى موثر است؟ از آنجا که شکل و اندازهى دام، ويژهى يک گونه است، مىتوان اين گونه فرض کرد که براى مثال قورباغهماهى خطخطى با طعمهى کرم مانندش ممکن است بيشتر از گونههايى تغذيه کند که بيشتر کرمهاى پرتار يا ديگر کرمهاى دريايى را مىخورند. به عبارت ديگر، طعمه کرم مانند، عاملى براى به دام انداختن جانورانى است که از کرمهاى دريايى تغذيه مىکنند.
گروهى از پژوهشگران براى آزمودن اين فرضيه، درونىهاى معدهى قورباغهماهىها را بررسى کردند و با شگفتى دريافتند که در آنها مجموعهاى از جانوران دريايى کوچک و بزرگ يافت مىشود. توجيهى که براى اين واقعيت پيشنهاد شد، اين بود که برخى از شکارها به کمک دام گرفتار مىشوند و برخى نيز فريب ظاهر بىجان قورباغهماهى را مىخوردند و در نتيجه، جانوران گوناگونى به دام مىافتند و خورده مىشوند.
در نقش ديگرى که براى دام پيشنهاد شده است، دام همانند پرچمى به کار مىرود که محدودهى فعاليت قورباغهماهى را مشخص مىسازد. هنگامى که پژوهشگران دو قورباغهماهى را در آکواريوم گذاشتند، دريافتند که اين جانوران نسبت به دامهاى يکديگر رفتارى يورشگرانه نشان مىدهند. گاهى نيز مشاهده شد که ورود يک قورباغهماهى به محدودهى فعاليت قورباغهماهى ديگر، مساوى است با بلعيده شدن از سوى آن قورباغهاهي. بنابراين, چنين به نظر مىرسد که دام علاوه بر نقشى که در فريفتن شکار دارد، به عنوان نوعى پرچم هشداردهنده به کار مىرود و چنانچه قورباغهماهىها اين نشان را جدى نگيرند و به قلمرو يک ديگر وارد شوند، سرنوشت شومى در انتظار آنهاست.
ماهى هاى چهارپا
قورباغهماهىها به دو روش مىتوانند روى بسترى که بر آن مىآرامند جابهجا شوند يا از صخرههاى مرجانى بالا بروند و همانند چهار پايانى که روى خشکى در پى شکار مىروند، شکار خود را دنبال کنند. يکى از اين روشها به جابهجاى فردى مىماند که عصايى زير بغل دارد؛ بالههاى سينهاى(همانند عصا) وزن قورباغهماهى را تحمل مىکنند و تنها در پايان حرکت، اندکى از وزن جاندار روى بالههاى لگنى مىافتد. روش ديگر، به راه رفتن چهارپايان روى خشکى مىماند؛ بالههاى سينهاى نيروى راه رفتن را فراهم مىکنند و ماهى بالههاى لگنى را تنها براى حفظ پايدارى خود به کار مىگيرد.
قورباغهماهىها شنا نيز مىکنند. آنها با موجدار کردن بدنشان مىتوانند جابهجا شوند. همچنين، گاهى با جنبشى جتوار خود را در خلال آب پيش مىبرند. آنها براى اين کار، مقدار زيادى آب مىبلعند و سپس آن را با فشار از شکافهاى آبششهايشان بيرون مىرانند.
دگرگونى رنگ و دشوارى رده بندى
اکنون بيشتر ماهىشناسان پذيرفتهاند که نزديک 41 گونه قورباغهماهى شناخته شده وجود دارد. پيش از اين، 165 گونه قورباغهماهى به طور رسمى توصيف شده بود. چنين اشتباهى در گوناگونى بسيار زياد رنگها و طرحهايى ريشه دارد که در يک گونه ديده مىشود. به طور کلى، قورباغهماهىها مىتوانند بين دو وضعيت دگرگونى رنگ داشته باشند: وضعيت روشن(به طور معمول زر د يا قهوهاى روشن) و وضعيت تيره (اغلب سبز، قرمز تيره يا سياه ).
براى مثال قورباغهماهى خطخطى(Antennarius striatus)، به چهار رنگ ديده مىشود: سبز روشن(که در اين حالت ماهى به صخرهاى پوشيده از جلبک مىماند)، نارنجى (که در اين حالت جانور به اسفنج نارنجى مىماند) شيرى( که در اين حالت قورباغهماهى مانند اسفنج سفيد است) و وضعيت تيره (که در اين حالت جانور به اسفنج سياه مىماند). دگرگونى رنگ در قورباغهماهىها اغلب هنگام جابهجايى از يک بستر به بستر ديگر رخ مىدهد. در برخى گونهها اين دگرگونى رنگ تنها به چند ثانيه زمان نياز دارد.
سخن پايانى
سازوکارهاى تغذيهاى بسيار تند و پر شتاب، پيشروى جتوار و ترفندهاى پنهانکارى، تنها در قورباغهماهىها ديده نمىشود. هر کدام از اين سازگارىها را مىتوان در ديگر ماهىها نيز يافت. اما در گونه هاى ديگر، همهى اين سازگارىها(چنان که در قورباغهماهىها ديده مىشود) در يک گونه گرد نيامدهاند. تنها توانايى به دام انداختن شکار يا دگرگونى رنگ يا چهار دست و پا از صخرهها بالا رفتن نيست که سبب مىشود قورباغهماهىها جانورانى شگفتانگيز به چشم آيند، مهمتر از همه اين است که انتخاب طبيعى، از تکامل همهى اين ويژگىها در يک خانواده از ماهىها پشتيبانى کرده است.
منبع:
